محمد حسن خان اعتماد السلطنه
67
صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )
و در نوزدهم رمضان ، آن وزير بىنظير رحلت يافت و شاهزادهء آزاده على نقى ميرزا ركن الدوله حاكم قزوين نعش او را با تجملى شايسته روانهء سلطانيه كرد ، چند روزى در بقعهء ملا حسن كاشفى در سلطانيه او را به امانت گذاشتند و بعد به حكم شاهانه جسد او را حمل به عتبهء عاليهء حسينيه نمودند و جعفر خان مكرى نايب ايشيك آقاسى و جمعى از جانب دولت به حمل نعش او به طرف عتبات عاليات مأمور بودند و اين فقره دليل بر سعادت او بود كه در ملت و دولت آنقدر نيكفطرت بود كه تا آخر زندگانى صدارت كرده و به سياست نرسيد و بعد از حيات جسد او را دولت عليه به اين احترام حمل به امكنهء مقدسه فرمود . شاهزادهء آزاده محمود ميرزا در مادهء تاريخ وفات او گفته « صدر بر صدر جهان كرده مكان » . از نسل اين صدر والاقدر فرزند ذكور باقى نماند ولى دخترى داشت كه در حبالهء نكاح شاهزاده همايون ميرزا درآوردند و مخلفات او به آن دختر تعلق يافت و بعد از حيات خود برادرى داشت كه از اولاد برادر او در اين زمان دو نفرى باقى هستند . و بعد از اين صدر اعظم ، حاجى محمد حسين خان صدر اصفهانى بصدارت عظمى نائل گرديد ، اگرچه در تعداد صدور قاجاريه اين مرحوم را صدر اعظم ثانى قرار دادهايم لكن به يك حساب مىتوان او را صدر اول و صدر اعلى قرار داد چنانچه در متون تواريخ مشهود مىشود كه در به دو سلطنت شاه شهيد آقا محمد خان سررشته امور وزارت به دست ميرزا شفيع بود و حاجى ابراهيم خان شيرازى هم به تصريح مورخين با او در امور وزارت بالاشتراك مداخله مىنمود ، ليكن به حكم آنكه به نزديك اهل خرد روشن است كه هم چشم هم چشم را دشمن است ، حاجى شيرازى به غمازى دست ميرزا شفيع را از دامن وزارت كوتاه ساخت و با نير نجات حاجى ابراهيم خان صدر شيرازى از حليهء صدارت عارى شده به ساير امور مىپرداخت تا آنكه در سنهء هزار و دويست و پانزده ، عهد سلطان مبرور فتحعلى - شاه مغفور استقلالا به صدارت نائل گرديد ، مدت حياتش هفتاد و پنج سال بوده و هيجده سال امور وزارت را كافل و كافى بود و در سنهء هزار و دويست و سى و چهار از دار فنا به دار بقا رفت . نعش او را به فرمان سلطان واجب الاذعان خاقان مغفور فتحعلى -